نقش زمين شناسي و خاک در زمين شناسي نظامي(Military Geology)

فرماندهان، روساي ستادها و نيروهاي تحت امر از رده هاي بالا تا پايين ترين يگانهاي مسلح بايد بدانند که چگونه وضعيت زمين شناسي و خاک، منطقه عمليات رزمي و پشتيباني را تحت تأثير قرار مي دهند. هر چند موضوعات تکنيکي براي اغلب نيروها خسته کننده مي باشد ولي جهت اطلاع از اين موارد بايد به يکسري نکات اشاره نمود.

 

قابليت عبور و مرور در خارج از شبکه دسترسي اصلي (راهها)

خصوصيات خاک، تأثير مستقيم تحمل عبور و مرور و حمل ونقل سنگين (تريلرها، تانک برها و ...) و سبک (انواع خودروهاي سواري) بلحاظ قدرت تحمل بار و اصطکاک چرخ با جاده ها در هنگام حرکت و سرعت و امنيت حرکت دارد. تحرک در جاده هاي فرعي در اراضي داراي شن و ريگ پيوسته ميسر مي باشد، در حال که حرکت در اراضي باتلاقي و لجن زار غير ممکن است و تنها برخي از خودروهاي آب خاکي کوچک مي توانند در اين نوع سرزمين از تحرک برخوردار باشند. در هر صورت حرکت در خارج از جاده هاي اصلي در بيشتر موارد وابستگي کامل به شرايط آب و هوايي و جنس خاک و زمين دارد.

 


عبور از شن زار که بدون تجهيزات مناسب با مشکل روبرو مي شود

 


گير کردن تانک در مرداب

 

خاکهاي خشک غير ماسه که باعث توقف و کندي حرکت خودروهاي سنگين مي شوند، بر حمل و نقل نيز تأثير مي گذارند. سيلت اشباع شده بعد از عبور چند خودرو به گل و لاي نرم تبدبل مي شوند. رس مرطوب براي عبور خودروهاي نظامي وضعيت دشواري را فراهم مي کند زيرا بر اثر رطوبت حالتي چسبنده پيدا نموده و مانع سرعت خودرو و از دست دادن کنترل آن مي گردد و حتي در وضعيتي نه چندان دشوار، خودروهاي نظامي قادر به بالا رفتن از شيبها نيستند و در سرازيري بسرعت سر مي خورند.

 


فرو رفتن وسايل نقليه نظامي در گل


فرو رفتن تجهيزات نظامي در گل

 

 

اراضي که با سنگهاي سائيده شده پوشيده شده اند، از حرکت آزاد خودروهاي نظامي نيز جلوگيري بعمل مي آورند. اين مطلب در سال 1931 ميلادي براي فرمانده انگليسي جان باگوت گلوب اتفاق افتاد. در مسير عبور يک تيپ گشتي از سرزمين اردن با موانع طبيعي از جمله سنگهاي سياه گدازه روبرو گرديد که مانع شديد و سختي براي سوارکاران فراهم آورده بود، بطوريکه 10 روز طول کشيد تا نفرات گشتي مسيري کوتاه را طي نمايند.

 

 عملکرد جنگ افزار

 شرايط خاک و سنگ تأثير مستقيم بر عملکرد جنگ افزارهاي متعارف و نيز حمل آنها با خودروهاي نظامي به خظ مقدم دارد. سنگهاي برونزده و خرده سنگها شعاع مخرب مهمات را تشديد مي سازد؛ زيرا که با انفجار سنگها، آنها خود بصورت گلوله عمل مي کنند. در صورتي که مهمات انفجاري قبل از انفجار شديد خود، در خاک فرورفته و شيارهايي از خود بجا گذارند، اين عمل از شدت کارايي و عملکرد آنها مي کاهد. قطعات توپخانه سبک در اراضي اشباع شده از خود اثرات سنگيني به جاي مي گذارند و نتيجه مي توان به استقرار توپخانه در موقعيت مطلوب دست يافت.

با توجه به شرايط سطحي زمين، اثرات سلاحهاي کشتار جمعي (هسته اي) کم يا تشديد مي شود. قطر و عمق دهانه در اراضي خشک و شرايط مطلوب کمتر است. امواج لرزشي سلاحهاي اتمي که از طريق زمين مرطوب رس انتقال مي يابد، پنجاه بار بيشتر و قويتر از زمين شني و دانه دار مي باشد و شدت و نسبت تشعشعات هسته اي، ترکيبات و تراکم خاک را بازتاب مي دهد.

 

انفجار هسته اي
انفجار هسته اي

 

 

مصالح ساختماني

يگانهاي مهندسي رزمي که مأموريت ساخت، تعمير و نگهداري جاده ها، باند فرودگاه، آمادگاه ترابري، زيرسازي راه، پل و استحکامات صحرايي را دارند، معمولاً از ماشينهاي خاکبرداري، کاميون کمپرسي و بيل مکانيکي جهت کنترل، تهيه و انبارسازي مجدد خاک سطحي زمين استفاده مي کنند. در چنين مواردي برخي مصالح مناسبتر از ديگر مصالح مي باشند.

خاکبرداري در اراضي سنگي نياز به ابزارهاي تخريبي از جمله انفجار دارد و درصورتي که اين عمل در اکثر سنگهاي ماسه اي، سنگهاي آهکي و شيستهاي رسوبي براحتي انجام مي پذيرد. ترکيبات شن با سيلت يا ماسه براي کارهاي زيرسازي، سنگرسازي، مستحکم و مناسب است ولي ترکيبي از سيلت با رس براي باند فرودگاه و سطوح جاده بسيار نامناسب مي باشد. بازالتهاي داراي هوا، وقتي خشک شود از خود پوسته سختي را بوجود مي آورد ولي بعد از سپري شدن فصول سال از خود شيارهاي عميق بجا مي گذارند. لاتريت از جمله مصالح خيلي خوب براي راههاي تدارکاتي و باندهاي اضطراري هواپيما مي باشد، زيرا بدليل دارا بودن آهن و اکسيد آلومينيوم، بتن آن بسيار مقاوم است.

 

پوشش گياهي

پوشش گياهي از جهات مختلف مثبت و منفي در زمين شناسي نظامي تأثير گذار مي باشد. اين اثر از ابتدا با حرکت سربازان عصر سنگي که پوشش گياهي متراکم مانع از پيشروي و محدوديت حرکت را براي آنها در پي داشت تا در جنگهاي کلاسيک که پوشش انبوه، ديد و ارتباط يگانهاي مختلف را متأثر مي ساخت، همواره مورد توجه و بررسي بوده است. نوآوريهاي جديد فن آوري از قبيل خودردهاي زرهي، هواپيما و سلاحهاي پيچيده، بمب هسته اي- حرارتي و ماهواره که تغييرات بنيادي را ايجاد نموده اند، نتوانسته اند اثرات غير قابل انکار پوشش گياهي را کاملاً خنثي نمايند.


پراکندگي پوشش گياهي طبيعي

بخش گسترده اي از سطح کره زمين را جنگلهاي طبيعي و مراتع تشکيل داده اند، در يک نگاه، قطب شمال و جنوب، سرزمين لخت و برهوت از هر گونه پوشش گياهي هستند، در نقاطي هم کمربندهاي متعدد پوشيده از جنگل وجود دارد که از جمله آنها جنگلهاي انبوه نيمکره شمالي است.

نواحي توندرا به مناطقي بدون درخت و با پوشش گياهي ويژه در شمال قاره آمريکاي شمالي و شمال روسيه اطلاق مي شود. اين در مناطق بالاتر از حد رويش درختان قرار دارد و از خصوصيات آن وجود زمستانهاي سرد و طولاني و خاکهاي پوشيده از يخ است. پوشش گياهي اين نواحي شامل خزه و گلسنگ است و دماي هواي ماهانه متوسط در تابستان کمتر از 10 درجه سانتيگراد است و تابستان کوتاهي دارد.

جنگلها پهن برگ هميشه سبز، مثل جنگلهاي تايگا و نيز استپها در اروپا و آسيا، بخشهايي از کره زمين را پوشانيده اند. کرانه ها و مرزهاي درياي مديترانه شرايط آب و هوايي براي رشد درختان بلوط، زيتون و تاکستان را دارد و اين نواحي از زمستانهاي سرد و مرطوب و تابستانهاي خشک و طولاني برخوردارند. کم و بيش در مرکز امتداد مدار رأس الجدي و مدار رأس السرطان گياهان خاردار چون کاکتوس و بوته هاي صمغ دار و خاردار وجود دارد.

 


نمايي از يک جنگل انبوه که شرايط نبرد در آن بدليل پوشيدگي زياد مشکل است


توزيع و پراکندگي جنگلها و پوشش گياهي

 

 

بخشي از کره زمين را بيابانها فراگرفته اند که بسياري از آنها فاقد پوشش گياهي هستند. بيابانهاي معروفي در جهان وجود دارند که از آن جمله صحرا در آفريقا، بيابانهاي استراليا، کوير لوت در ايران و .... با وجود اين، خشکترين خاکها هم به برخي از حيات گياهي کمک مي کنند.

جنگلهاي استوايي در حوضه آمازون، بخشي از مرکز آفريقا، هند، جنوب شرقي آسيا، اندونزي و جزاير اقيانوسيه قرار دارند که بارندگي فراوان و فصل رشد بي پايان چنين جنگهايي را بوجود آورده است.

 

اهميت عملياتي

هر نوع پوشش گياهي به نحو چشمگيري بر عمليات نظامي اثر مي گذارد. گونه هاي پوشش گياهي که از نظر تهاجمي داراري مزيت و برتري هستند، در عمليات تدافعي تأثير منفي دارند و گونه هايي از پوشش گياهي قادرند عمليات تهاجمي را هم خنثي و بي اثر نمايند.

حرکت در جنگل حالتي بسيار خاص بخود مي گيرد. در عمليات نظامي جنگل، يگانهاي کوچک پياده تسلط و تفوق دارند، ليکن کنترل، نامطمئن و مانور و تحرک بسيار سخت است. فن آوريهاي جديد بدون توجه به زمان و شرايط مي تواند برتري اندکي را ارائه نمايد.

 

» کارايي لازم هر نوع خودرو نظامي کاهش مي يابد و تنها با مسيرهاي احداث شده کارايي مناسب را دارند.
» تنه درختان مسير تير را منحرف مي سازند.

» انفجارهاي هسته اي درختان تنومند را سرنگون مي سازند که خود باعث ايجاد موانع بر مسير عبور نيروهاي پيشروي کننده است.

» تانکها مي توانند درختان کوچک را از جا درآورند ولي با تجمع و انباشت درختان، موانعي در مسير تردد ايجاد مي شود.

» شعاع مهلک بمبهاي مختلف در اراضي باز، کمتر از جنگل مي باشد و تکه هاي چوب همانند ترکش عمل مي نمايند.

» کاربرد نارنجک بسيار محدود و غير قابل کنترل و هدايت مي گردد.

» بمب ناپالم در جنگلهاي مرطوب بسرعت خاموش مي شود.

» شاخ و برگ انبوه درختان جنگل سيستم مخابرات راديويي را مختل من نمايد. زماني که جنگي در جنگل اتفاق بيفتد، پيش بيني برنده و بازنده جنگ مشکل است.

 


نمايي از انفجار بمبهاي ناپالم (آتش زا) که در مناطق مرطوب خاصيت خود را از دست ميدهند

 

مناظر با پوشش گياهي اندک

بوته زار، علفهاي بلند، محصولات کشاورزي بلند قد مانند: ذرت، باغهاي ميوه، درختان و مزارع که در فاصله زيادي از هم قرار گرفته اند، براي سنجنده هاي فضايي و هوايي محدوديت ايجاد مي نمايند و از حرکت مطلوب خودروها نيز ممانعت بعمل مي آورند. همچنين پيشروي نيروهاي پياده را کند و از قابليت ديد آنها مي کاهند و خط ديد سلاحهاي مستقر در سطح زمين جهت اجراي آتش تقليل مي يابد.

موشکهايي که با سيم هدايت مي شوند و نيازمند فضاي صاف و هموار بين توپچي و هدف مي باشند، با مشکل روبرو مي شوند.

گياهان متراکم و انبوه، تشعشعات حرارتي ناشي از انفجارات هسته اي را منحرف مي سازند، ولي پايداري مواد شيميايي ناشي از کاربرد سلاحهاي شيميايي را تشديد مي کنند. استپهاي عظيم که بطور پراکنده با علفهاي کوتاه پوشيده شده اند و کوير و صحراهاي برهنه و فاقد هر گونه پوشش گياهي براي نيروهاي نظامي يا تأسيسات آنها پوشش ناقصي را فراهم مي کنند، ليکن ميدان آتش و ديد يا برد مسافت طولاني را در اختيار مي گذارند. برتري هوايي و قدرت و توان فن آوري در اين شرايط جايگاه خود را مي يابد.

 

در پايان اين بحث بايد به يکسري نکات دقت کرد:

» اراضي مرتفع و بلند، زمينهاي مسطح، دره ها و گودالهاي عميق، هر يک به نحو مشخصي بر حرکت نيروهاي نظامي مخصوصاً يگانهاي بزرگ اثر مي گذارد.

» اراضي ناهموار ديده باني، تيراندازي و کارايي خط ديد سيستم مخابراتي را کاهش مي دهد.

» اراضي مسلط با همه پيشرفتهاي جنگ آوري و فن آوري جديد از مزيت و برتري برخوردارند.

» در گذر از رودخانه هاي وسيع، علاوه بر تاکتيکهاي ويژه، فنون، تجهيزات و آموزش لازم، نياز به محلهاي مناسب گذر از رودخانه امري مسلم است.

» برخورداري از پوشش گياهي متراکم در عمليات تدافعي داراي مزيت بوده ولي زمينهاي مسطح و اراضي که داراي پوشش گياهي پراکنده اند، براي تحرک نيروهاي تهاجمي مناسب مي باشند.

 

منابع:

1) پايگاه علوم زمين ايران

2) ويکي پديا(Wikipedia )

3) www.esci.keele.ac.uk