یک گروه متنوع موجودات دریایی هستند که از نظر سنی به زمان کامبرین زیرین تا میانی محدودند . از لحاظ ریخت شناسی بین شاخه کیسه تنان و اسفنج ها قرار گرفته اند . اسکلت آهکی آنها دارای شکلی مخروطی است که معمولاً دو دیواره دارد و گرانول دار می باشد . در حفره بین دیواره داخلی و دیواره خارجی پرده های کاذب شعاعی و عمودی شکل وجود دارند . اسکلت منفذ دار است . قسمت های نرم ، محدود به فاصله بین دو سطح دیواره داخلی و خارجی می شود . این موجودات رشد اگزوتکائی Exothecal دارد که این رشد در قسمت رأس مخروط انجام می پذیرد و در این ناحیه موجود به محل زیست خود متصل است . قطر دهانه از 6 - 5/ 1 سانتی متر و ارتفاع موجود نیز بین 10 تا 5/1 سانتی متر تغییر می کند .

آركئوسياتا شاخه‌اي از موجودات با منشاء نامشخص هستند كه جزء موجودات دريايي ساده و ريف ساز بوده‌اند و به اشكال مخروطي يا لوله‌اي مشاهده مي‌شوند. بدن اين موجودات معمولاً از دو مخروط در هم قرار گرفته، تشكيل شده كه بين اين دو مخروط را ديوارهاي شعاعي و عمودي پر مي‌كند. جنس ديواره آنها گرانولار مي‌باشد. آركئوسياتا محدود به كامبرين زيرين و مياني مي‌باشند  . و بيشتر در رخساره‌هاي آهكي رسي يافت مي‌شوند. اسكلت آنها منفذدار و در قاعده داراي هولدفست(Holdfast) مي‌باشد. هولدفست سبب چسبيدن موجود به كف بستر يا اجسام ثابت مي‌شده.

آرکئوسياتا  شاخه اى انقراض يافته از بى مهرگان دريايى هستند که بعلت زمان زيست کوتاه (کامبرين) و گسترش جغرافيايى وسيع و نداشتن هيچگونه معادل تشريحى از سنگواره هاى بسيار خوب و با ارزش مى باشند. اين شاخه بين شاخه اسفنج ها و شاخه کيسه تنان قرار مى گيرد و علت آن بواسطه خصوصيات ساختمانى آن است. زيرا از يک طرف وجود تيغه هاى شعاعى و حفره مرکزى شباهتشان را به کيسه تنان نشان مى دهند و از طرف ديگر ديواره پر حفره آنها نزديکى و قرابت آنها را به اسفنج ها نشان مى دهد.

اين شاخه داراى دو رده بوده است و بيشتر، ديرين شناسان روى اين شاخه کار کرده اند و حدود 700 گونه از آنها را گزارش داده اند. بنظر مى رسد محيط زيست آنها در اعماق 20 تا 50 مترى و در درياى گرم بوده است.اسکلت اين شاخه عموما مخروطى شکل و از جنس آهک است. اسکلت آهکى از دو ديواره متحدالمرکز تشکيل شده و بوسيله فضاى بين ديواره اى با فاصله مساوى از هم جدا شده اند. فضاى بين ديواره اى يا intervallum داراى پره هاى شعاعى در طول اسکلت است. رشد و نمو اين پرده ها متغير بوده و گاهى ممکن است ضمائمى نيز وجود داشته باشد.بعضى از جنس ها فاقد لايه داخلى هستند. اسکلت آنها متخلخل بوده و داراى منافذ ريز و درشتى مى باشد.در گذشته اين شاخه رده Pleospongea و در شاخه اسفنج ها در نظر گرفته مى شد.

آركئوسياتا كه از نظر مورفولوژيكي حد واسط كنيداريا و اسفنج‌ها هستند. تقسيمات شعاعي تابوله و شكل فنجاني آنها يادآور ويژگي‌هاي مرجان‌ها، و مشخصات ديگر مانندحفره عمومي مركزي و ديواره منفذدار، كم و بيش آنها را شبيه به اسفنج‌ها مي‌سازد. به هر حال، هيچ‌گونه اسپيكولي از آنها پيدا نشده و حفره مركزي آنها قابل مقايسه با ساختمان مرجان‌ها نمي‌باشد.

آركئوسياتا در كمربند دريايي گرم داراي گسترش جهاني بيشتري بوده‌اند. شرايط و محدوده مناسب زندگي آنها در اعماق 20-30m بوده است، جايي كه آنها اغلب با جلبك‌هاي سبز و آبي تجمع يافته‌اند و كمتر در رسوبات تبخيري پيدا شده‌اند.اغلب در نزيكي و مجاورت آنها تريلوبيت‌ها و براكيوپودها نيز وجود دارند. چند صد گونه از آركئوسياتا اساسا از آفريقاي‌شمالي، سيبري، استراليا و قطب‌جنوب شناخته ‌شده‌اند. مكان‌هايي كه در آنها فسيل‌هاي شاخص و با ارزشي از آنها وجود دارد.

 

موقعیت زیست شناسی

بعضی از آرکئوسیات ها خصوصیاتی شبیه مرجان ها دارند ( مثلاً داشتن پرده های کاذب شعاعی ) ، از طرف دیگر نمونه هایی نیز وجود دارند که دارای حفره مرکزی بزرگ بوده و بیشتر شبیه اسفنج ها هستند . با وجود این هیچ سوزن اسکلتی در هیچ گونه ای از آنها یافت نشده است و حفره مرکزی قابل مقایسه با ساختمان مرجانها نیست . ساختمان قسمت نرم بدن هنوز به خوبی مشخص نیست .

 

اکولوژی

آرکئوسیات ها در یک کمربند دریایی منطقه گرم حاره ای وسیع در سراسر جهان توزیع شده بودند . این دسته از موجودات در اعماق 20 تا 30 متری دریا زندگی می کرده اند و اغلب به همراه جلبک های سبز – آبی در این محدوده وجود داشته اند . مطالعات دقیقی در مورد بیوهرم های (( آرکئوسیاتید – جلبک )) در کامبرین سیبری انجام گرفته است .

در محدوده زیستی آرکئوسیات ها ، تریلوبیت ها و براکیوپودها در مناطق همجوار وجود دارند . صدها گونه آرکئوسیاتید از شمال آفریقا ، سیبری ، استرالیا ، امریکای شمالی و قطب جنوبی ناخته شده اند که از فسیل های شاخص و ارزشمند می باشند .

 

آركئوسياتا را به دو رده تقسيبم مي‌كنند:

 

1- رده آرکئوسیاتیدهای منظم(Regulars Archaeocyatha Class)

 به صورت منفرد ( ندرتاً به شکل کلنی ) ، استوانه ای تا جامی شکل با دیواره منفذدار ساده می باشند که ممکن است کم و بیش به اسفنج ها شباهت داشته باشند .

 

۲- رده آرکئوسیاتیدهای  نامنظم (Irregulars Archaeocyatha Class )

 اینها نیز غالباً به صورت اشکال منفرد یافت می شوند و اشکال جامی شکل تا صفحه ای شکل دارند که اغلب بی قاعده و نامنظم هستند این دسته از موجودات معمولاً دارای دو دیواره منفذدار آهکی می باشند که به وسیله پرده ها و همچنین صفحات آهکی منفذدار نامنظمی به هم متصل می شوند . صفحات کمانی شکل بدون منفذ نیز وجود داشته و صفحات آهکی افقی نیز بعداً ممکن است توسعه یابند . صفحات كماني‌شكل(ديس‌اپي‌منت)، بدون منفذ بوده و صفحات آهكي افقي(تابوله)، نيز ممكن است وجود داشتته باشند.

 

برخي از جنس‌هاي مهم آركئوسياتا و ساختار ديواره خارجي آنها:

1.       Bicyathus  ، ديواره نارك با روزنه‌هاي پراكنده

2.       Ajacicyathus  ، داراي روزنه‌هاي نسبتا درشت، ديواره كمي ضخيم با روزنه‌هاي گرد

3.       Erismacoscinus  ، ديواره خارجي مشبك با روزنه‌هاي شش‌گوش بزرگ

4.         Archaeolynthus، ديواره ضخيم ساده با كانال‌هاي روزنه‌اي طويل و متناوب