آلودگي مسيل ها و روش هاي جلوگيري
آلودگي مسيل ها و روش هاي جلوگيري
در اکثر شهر ها مسيل ها ي ناحيه شهري و مسکوني همواره کانون تخليه فاضلابها، زباله ها و نخاله هاي ساختماني هستند.بخصوص در حاشيه شهرها اين رخداد از شدت بيشتري برخوردار مي باشد. اين پديده باعث مي گردد تا مسيل چهره زشت و پلشت به خود گيرد و کانون آلودگي و پرورش و تکثير جوندگان و حشرات و منبع انتشار بوهاي نامطلوب باشد. مسيل هايي با اين مشخصات همواره باعث تنفر شهرنشينان است و براي شهرداري ها مشکلات بهداشتي و اجتماعي ايجاد مي کند. براي حفظ بهداشت عمومي بايد شهرداري ها اهميت زيادي براي بهسازي و بهداشت مسيل هاي شهري قائل شوند .در اين مقاله آلودگي ها، عوارض آنها و نکات فني جهت جلوگيري از آلاينده ها ،دفع شر جوندگان و حشرات ارائه مي گردد.
مسيل مجراي طبيعي است كه روان آب حاصل از باران ، برف و رگبار ها موقتاً در آن جريان پيدا مي كند . در گذشته هاي دور انسان براي دسترسي بهتر و آسان تر به آب براي امورات كشاورزي و عمراني در جوار رودخانه ها و مسيلها سكونت گزيده است.به مرور زمان با توسعه شهرها و رشد جمعيت مسيلها در معرض تخريب و آلودگي قرار گرفته اند . شناخت عوامل آلاينده مسيل ها و كنترل آنها باعث مي شود شهرها به صورت محيط هاي جذاب و سالم تري براي زندگي در آيند و شهرنشينان احساس امنيت بهداشتي بيشتري داشته باشند .
بررسي عوامل آلاينده مسيل
1 - فرسايش در حوضه بالا دست مسيل : آبي كه در مسيل جريان مي يابد حاصل نزولات جوي است . آب باران و برف خالص ترين آب است ، اما ضمن نزول به سمت زمين غبار و گازهاي موجود در هوا را در خود مي گيرد و شكلي اسيدي مي يابد . اين آب در اثر جاري شدن در سطح حوضه آبخيز باعث فرسايش و حمل ذرات خاك ، لاشبرگ و خار و خاشاك مي شود. قسمتي از مسيل كه خارج از منطقه مسكوني است آلودگي آب آن در اولين سيلاب بيشترين آلودگي را دارد ولي در سيلاب هاي بعدي رسوبات معلق و بار كف كه ناشي از پديده فرسايش حوضه و كف كني مسيل است ، بيشترين غلظت را به خود اختصاص مي دهند .
2- كثافات و لجن هاي خياباني : آلودگي ثانويه در قسمتي از مسيل كه در منطقه مسكوني قرار دارد اتفاق مي افتد. در منطقه مسكوني ابتدايي ترين نوع مواد آلاينده كثافات و لجن هاي حاصل از خيابانها و معابر و جوي ها است كه به مسيل وارد مي شوند . ميزان و مقدار اين مواد بستگي به فعاليت هاي تنظيفي شهرداري در شهرها دارد . هر چه سطح شهر تميز تر و جوي ها فاقد لجن كمتري باشند ، دريافت آلودگي مسيل كمتر خواهد بود .
3 - فاضلاب : نوع ديگر آلاينده هايي كه به مسيل ها وارد مي شوند ، فاضلابها هستند. در برخي شهرها فاضلاب ناشي از شستشوي آشپزخانه ، حياط و حتي حمام به جوي خيابان ريخته شده و به مسيل منتهي مي گردند . در برخي شهرها كه منطقه مسكوني سنگلاخ و فاقد چاه جذبي و شبكه جمع آوري فاضلاب هستند علاوه بر فاضلاب فوق ، فاضلاب خانگي خروجي از سپتيك تانك يا گند گاه مستقيما به مسيل وارد مي شود . نمونه عيني اين پديده در شهر اراک قبل از اجراي طرح جمع آوري فاضلاب قابل مشاهده بود. برخي مسيل ها نيز فاضلاب صنايع کوچک مثل سنگبري ، ماسه شويي ، صنايع غذايي ، موزاييك سازي به آنها وارد مي شوند . مسيل شهري اراک نمونه اينگونه مسيل ها است.
4 - زباله هاي خانگي : مواد زايد جامد شهري ( زباله هاي خانگي ) نيز در آلودگي مسيل ها نقش اصلي را دارند . زباله ها و نخاله ها معمولا به مسيل هايي ريخته مي شوند كه ساماندهي نشده اند و معمولا از حاشيه شهر عبور مي كنند . مسيلهاي ساماندهي شده اي كه از داخل شهر مي گذرند معمولا كمتر در معرض زباله ها و نخاله هل قرار مي گيرند . عاملان تخليه زباله به مسيل را مي توان به صورت زير نام برد :
» خانوارهاي ساكن در نزديك مسيل كه از نظر فرهنگي در سطح پايين قرار دارند. اين افراد كه معمولا عده ي كمي را تشكيل مي دهند به جاي قراردادن زباله در جايگاه هاي مشخص شده توسط شهرداري ، به علت نزديكي به مسيل ترجيح مي دهند زباله را به مسيل بريزند.
» عابران گذري : اين دسته افراد معمولا ضمن عبور از كنار مسيل آسان ترين روش خلاصي از زباله و ضايعات را تخليه يا انداختن آن به مسيل مي دانند . مثل انداختن سبزه ها در ايام سيزده نوروز ، ريختن لباس هاي كهنه و اشغال حاصل از بسته بندي اشيا .
» مغازه داران : عمدتا زباله ها را مغازه ها به جوي ها مي ريزند و منتهي به مسيل ها مي گردد.
» برخي رفتگران منطقه كه به مسيل دسترسي دارند ، زباله هايي را كه شب از در منازل جمع آوري نشده است ، به درون مسيل مي ريزند تا مجبور نباشند آن را در مسير طولاني حمل کرده و به جايگاه انتقال دهند .در شهر تهران روزانه 5476 تن زباله توليد مي شود كه 28 تن آن به نهرها ريخته مي شود { روز نامه ايران مورخ 7/2/ 1382}.
5 - نخاله هاي ساختماني : نخاله هاي ساختماني معمولا توسط وانت بارهاي كوچك ، سه چرخه ها و خانوارهاي همجوار به مسيل ريخته مي شوند .
6 - ضايعات درختي : ضايعات باغچه اي مثل شاخه هاي بريده درختان و گلها در فصل پاييز يا حرس در فصل بهار معمولا به مسيل ريخته مي شوند .علت اين امر عدم جمع آوري و حمل توسط شركتهاي زيبا سازي شهرداري است .
عوارض آلودگي مسيل
مواد گوناگوني كه به عنوان آلاينده وارد مسيل مي گردند هر كدام به تنهايي يا آميخته با هم اثرات سوئي را در مسيل و در طبيعت ايجاد مي كنند.
فاضلاب:فاضلاب اساسا ماهيت ناپاك و كثيفي دارد و سبب شرايط غير بهداشتي مسيل مي گردد . انواع ميكربهاي بيماريزا در فاضلاب منازل ، سپتيك تانك ها ، صنايع و ... وجود دارند . فاضلاب صنايع و كارخانجات حاوي مواد سمي و تركيبات بسيار پيچيده است . آب مسيل چنانچه در پايين دست در كشاورزي مورد استفاده قرار گيرد مي تواند باعث آلودگي خاك و محصولات شده و زندگي انسان ها و دام ها را به مخاطره اندازد{ كاشانيان ، حميد ،1374 ،مهندسي محيط زيست،انتشارات جزيل } . اصولا در فاضلاب عامل بيماري هاي وبا، حصبه ، شبه حصبه ، اسهال ها ، ورم معده ، ورم روده و ورم جگر و كرم قلابدار وجود دارند . اين ميكروبها و انگلها از طريق محصولاتي كه خام خورده مي شوند يا از طريق آب آلوده شده با فاضلاب يا تماس مستقيم به انسان منتقل مي شوند.ورود فاضلاب و زباله(پس ماند فساد پذير) به مسيل در صورتيكه آب در آن جاري شود ميزان BOD و COD افزايش مي يابدو پيوستن مسيل به رودخانه باعث صدمه به آبزيان مي شود{ اهلر و استيل ، بهسازي شهر و روستا، ترجمه ناصر رازقي ، جهاد دانشگاهي }.
زباله ها : زباله هاي ريخته شده در مسيل محل كه در كناره ديواره ها انباشته مي شوند بوي آنها باعث اذيت و آزار مردم مي شود . همچنين زباله باعث جذب مگس و پشه شده و محل بسيار مناسب براي توليد ، تكثير و پرورش يافتن جوندگان و حشرات مي باشند. موش كه امروزه مشكل بيشتر شهر هاي بزرگ است ، يكي از كانونهاي توليد و تكثير ان مسيل ها ي شهري بي سر و سامان هستند . موش مي تواند 21 نوع بيماري را سبب شود . مبارزه با موش ها هزينه زيادي را به شهرداري ها تحميل مي كند. طبق آمار بيش از 90 درصد آبگرفتگي هاي معابر تهران به علت زباله هايي است که در مسيل ها ريخته شده است. بوجود آمدن چاله هاي ناشي از کف کني سيلاب در بستر مسيل ها و از طرفيپرشدن اين گودال ها با فاضلاب و زباله محيط بسيار خطر ناکي ايجاد مي کند. در مسيل کن در محدوده منطقه 22 شهرداري تهران يک کارگر بعلت سقوط در همين چاله ها جان خود را از دست داد. جمع آوري 2 ميليون تن زباله و لجن از طرِق لايروبي سالانه 13 ميليارد تومان به شهرداري تهران تحميل ميکند{ روزنامه جوان ، مورخ 15/ 5 /1384 }. اين نمونه کوچکي از هزينه هاي گزافي است که دولت و ملت بايد بعلت بي سروساماني مسيل ها تحمل نمايندد
ضايعات باغچه اي: شاخه شكسته درختان در مسيل باعث ايجادمشكلات گرفتگي دهانه پل ها و بالازدگي آب مي شود. در بهار 1385 به علت بالازدگي آب مسيل ها در تهران 18 مورد تخريب ساختمان و790 ميليون ريال خسارت وارد شده است و به علت پخش آب در معابرو فروكشي سطح معابر و خيابان ها در همين تاريخ 2 مورد مرگ و 11 مورد مصدوميت اتفاق افتاده است { نامه ايران مورخ 7/2/ 1382}.
راهكارهاي كاهش و كنترل آلودگي مسيل ها
» نصب تابلو هايي در طول مسير مسيل با درج عبارت هايي مثل(ريختن زباله ممنوع) يا( ريختن زباله و نخاله تحت پيگرد قانوني قرارمي گيرد).
» آموزش عمومي محيط زيست از طريق رسانه ها با تاكيد بر نمايان ساختن اثرات سوء ريختن زباله فاضلاب و... به مسيل ها.
» ايجادشبكه جمع اوري فاضلاب در مناطق سنگلاخ و شيبدار شهر به منظور جلوگيري از ورود فاضلاب خام يا خروجي از سپتيك تانك ها به مسيل.
» هشدار هاي كتبي به خانوارهاي مستقر در اطراف مسيل مبني بر عدم ريزش زباله ، فاضلاب و ضايعات كشاورزي به مسيل .
» هشدارهاي كتبي به مصالح فروشان كه داراي سه چرخه هاي حمل نخاله مي باشند.
» مسقف كردن مسيري از مسيل كه در نقاط پر رفت و آمد و شلوغ قرار گرفته به منظور جلوگيري از سقوط انسانها ، وسايل نقليه و ريختن زباله در آن .
» قبل از نقطه ي مسقف شبكه فلزي به ابعاد مناسب قرار داده مي شود كه زباله هابه داخل مسير مسقف برده نشوند.
» حداث ديواره هاي حفاظتي در اطراف مسيل در نقاط شلوغ .
» حصار كشي اطراف مسيل با تورهاي سيمي در مناطقي كه مردم اقدام به ريختن زباله مي كنند.
» تعيين محل هاي خاص براي تخليه نخاله هاي ساختماني اندك كه حاصل توليد كارهاي ساختماني كوچك مي باشد در نقاط مختلف طول مسير مسيل زيرا كسي كه فقط يك يا دو گوني نخاله دارد رغبت به انتقال آن به خارج شهر ندارد.
» پاكسازي مسيل قبل از شروع بارندگي در مسيل هايي كه وسيله نقليه در آن مي تواند رفت و آمد كند
» ساماندهي اطراف مسيلها را نبايد از نظر دور داشت بخصوص مسيلهاي كه در حاشيه شهرها قرار دارند را مي توان سر و سامان داد و به عنوان تفريح گاه يا موارد ديگر مورد استفاده قرار داد . نمونه اين پديده تصويب طرح احداث درياچه 11 ميليون متر مكعبي مسيل كن در شهرداري منطقه 22 تهران است { سايت ايران سبز }.
نتيجه گيري
مسيل هايي كه از مناطق مسكوني عبور مي كنند همواره در معرض هجوم تخليه فاضلابها ، زباله ها وضايعات كشاورزي باغچه اي قرار دارند. اين آلاينده ها علاوه براينكه سيماي مسيل را پلشت و زشت جلوه مي دهند ، عوارض و مشكلات خاصي در آب و خاك ايجاد مي كنند .بنا بر اين شهرداريها ميبايست ساماندهي مسيل هاي شهري را در اولويت كاري خود قرار دهند.عدم توجه به مسائل زيست محيطي باعث شده تا ايران در جهان حائز رتبه 132جهان باشد. عدم برنامه ريزي در مورد مسائل زِست محِيطي شهري فردا هزينه هاي مضاعفي را بر ملت و دولت اجبار خواهد نمود.
تهيه کننده :حشمت ا... آقارضي (عضو هيات علمي مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي استان مرکزي)