واحدهاي زمين ساختي و لرزه زمين ساختي ايران
واحدهاي زمين ساختي و لرزه زمين ساختي ايران
لرزه زمين ساخت : دگر شكليهايي كه در رسوبات كواترنر صورت ميگيرد به شكل فعاليت مجدد گسلهاي پوسته ايران يا ايجاد گسلههاي جديد همراه با وقوع زمين لرزه است . از ديدگاه زمين ساخت ، يك زمينلرزه لحظهاي از يك فاز كوهزايي است . مطالعه زمينلرزهها ، ارتباط زمينلرزهها و عناصر ساختاري بر روي پوسته ، لرزه زمين ساخت گفته ميشود . از آنجائيكه رفتار سنگها در برابر دگرشكلي متفاوت است شكستگيها ممكن است بصورت شكننده و يا شكل پذير ديده شود . دگرشكلي هاي شكل پذير مربوط به بخش بالايي پوسته قارهاي است كه داراي عمقي بين 8 تا 12 كيلو متر است . براي بررسي پديده نئوتكتونيك ارتباط بين زمينلرزهها با دگرشكليها و گسلها را مورد بررسي قرار مي دهند . مطالعات مختلفي براي دستهبندي لرزه زمين ساختي پوسته ايران صورت گرفته كه در هر يك از آنها تعدادي ويژگيهاي خاص زمين شناسي و لرزهاي بعنوان معيار قرار داده شده است . در هر يك از اين دسته بنديها پوسته ايران به تعدادي ايالت زمين ساختاري يا لرزه زمين ساختي تقسيم شده است .در دسته بندي لرزه زمين ساختي ، بهترين دسته بندي ايران را به چهار زون ساختاري لرزهاي تقسيم كرده كه بر اساس معيارهاي :
1) ساز و كار زمين لرزهها و گسلش زمين لرزهاي
2) عمق كانوني
3) دوره بازگشت زمين لرزهها
4) دگر ريختي سطحي
به چهار زون زمين لرزه ساختي زاگرس ، كپه داغ ، ايران مركزي و مكران تقسيم شده است .
بر اساس دسته بندي نوگل سادات ( 1962 ) ايران به 15 زون ساختاري تقسيم ميشود :
1) زون ساختاري تالش
2) زون ساختاري خزر- مغان
3) ايالت ساختاري كپه داغ
4) زون ساختاري بينالود
5) زون ساختاري البرز
6) زون ساختاري سبزوار
7) زون ساختاري كوير
8) زون ساختاري تبريز
9) زون ساختاري بزمان
10) زون ساختاري مثلث مركزي
11) زون ساختاري مكران
12) زون ساختاري زاگرس
13) پهنه ساختاري زاگرس مرتفع
14) نوار دگرگوني سنندج - سيرجان
15) زون ساختاري لوت و سيستان
بربريان بر اساس ويژگيهاي لرزهاي ، ايران را به 4 بخش تقسيم كرده است :
1) زون لرزه زمين ساخت زاگرس
2) زون لرزه زمين ساخت كپه داغ
3) زون لرزه زمين ساخت ايران مركزي
4) زون لرزه زمين ساخت مكران
بقیه را در ادامه مطلب بخوانید :
ايالت زمين لرزه ساختي زاگرس
اين ايالت شامل زاگرس چين خورده و زاگرس مرتفع است و يكي از فعالترين ايالتهاي ايران است . بطوريكه بيشترين تجمع كانونهاي زمين لرزهاي در اين ايالت ميباشد . از ويژگيهاي اين ايالت اين است كه زمين لرزهها راستالغز معكوس يا فشاري برشي هستند . همچنين داراي عمق كانوني كم تا متوسط ( 33 تا 150 كيلومتر )، دوره بازگشت آنها كوتاه و از بزرگي متوسطي برخوردارند . معمولاً زمينلرزههايي كه در زاگرس اتفاق ميافتد توأم با دگرريختي يا گسلش سطحي نيست . بخصوص زمينلرزههايي با عمق بيش از 30 كيلومتر، زمينلرزههايي هستند كه در پي سنگ رخ ميدهند . بدليل وجود لايه نمكي سري هرمز بين پي سنگ پركامبرين و رسوبات فانرئوزوئيك در زاگرس ، گسلش يا گسيختگي موجود در پيسنگ به سطح راه نيافته و در اثر برخورد به زون ناپيوسته نمكي، عملكرد دگرشكلي الاستيك نشان ميدهد . لذا تعداد زيادي كانون زمين لرزهاي وجود دارد كه فاقد دگرشكلي سطحي هستند و يا اينكه گسلش در رسوبات فانرئوزوئيك ديده نميشود، ولي گسلههايي با عمق كمتر از 30 كيلومتر با دگرريختي سطحي همراه است . وجود نمكهاي هرمز ، نمكهاي سازند دالان و گچساران موجب كاهش دگرريختي شكننده در ايالت ساختاري زاگرس ميشود .
نكته قابل توجه آن است كه مطالعه زمينلرزههاي باستاني و دستگاهي نشان ميدهد كه كانون هيچ زمينلرزهاي در ايالت سنندج - سيرجان ديده نميشود ، در حاليكه به لحاظ آماري بيشترين تمركز زمينلرزهها در زاگرس است . بدليل آنكه دگرشكلي ورقههاي برخوردي بگونهاي است كه ورقه متحرك نسبت به ورقه ثابت آسيب پذيري بيشتري دارد و از طرفي در نتيجه برخورد ورقههاي زاگرس در سنندج- سيرجان ، رخداد دگرگوني دو رشتهاي اتفاق افتاده كه باعث شده پوسته در اين ناحيه متراكم شود . مرز اين ايالت لرزه زمين ساختي با ايران مركزي گسله زاگرس بوده و با ايالت مكران گسله مكران است و تمركز زمينلرزهها بروي بخش جوان زاگرس به حداكثر ميرسد .
ايالت لرزه زمين ساختي كپه داغ و زاگرس
از ويژگيهاي زمينلرزههاي اين ايالت ساز و كار برشي آن است . با توجه به اينكه گسلهاي موجود در اين ايالت يكسري گسلهاي متقاطع با روندهاي شمال غرب- جوب شرق و شمال شرق- جنوب غرب ، ساز و كار برشي چپگرد ، فشاري برشي راستگرد در اين ايالت ديده مي شود . كانون زمينلرزهها در اين ايالت ساختاري معمولاً عمقي كمتر از 30 كيلومتر دارد و تقريباً اكثر زمينلرزهها توأم با دگرريختي سطحي هستند . بزرگي زمينلرزهها معمولاً كمتر از 6 درجه در مقياس ريشتر و دوره بازگشت آنها متوسط است . در اين ايالت زمينلرزه با ساز و كار كششي كمتر ديده شده و تنها مورد آن در دشت عشق آباد تركمنستان بروي گسله عشق آباد رخ داده است . گسله عشق آباد بر اساس دگرريختيهاي سطحي داراي ساز و كار كششي است . معمولاً يكي از ويژگيهاي گسلهاي فعال ايران تغيير شيب از سطح به عمق است . خصوصاً در زاگرس اين وضعيت بيشتر ديده ميشود . به عبارت ديگر گسلها قاشقي يا ليستريك ديده ميشوند كه علت آن تغيير رفتار سنگها در برابر تنش نسبت به عمق است . بطوريكه هرچه به طرف عمق حركت كنيم سنگها حالت پلاستيك دارند . رفتار سنگ در برابر تنش نسبت به عمق در دو بخش قابل بررسي است . بين اعماق 8 تا 10 كيلومتري كه داراي رفتار شكننده است و بعد از اين عمق كه داراي رفتار شكل پذير مي شود . معمولاً وقتي شكنندگي وارد اين محدوده شكل پذير ميشود ، شيب كم ميشود . پراكندگي عمقي كانون زمينلرزهها ، شكل صفحه گسلي در عمق زمين را نشان مي دهد . در زون زاگرس وجود لايههاي نمكي اين مسئله را تشديد ميكند ، بطوريكه لغزش رسوبات بروي لايه نمكي باعث شكل گيري شكستگيهاي فلسي و راندگي دوپلكس (Duplex) مي گردد . به همين دليل پديده ليستريك در ناحيه زاگرس بروي لايه نمك و در كپه داغ بيشتر در پي سنگ ديده ميشود .
ايالت زمين لرزه ساختي ايران مركزي
به بخش گستردهاي از ايران كه بخشهاي مياني، شرقي، قسمتهايي از شمال و شمال غرب ايران را در بر ميگيرد ، ايران مركزي گويند . از ويژگيهاي زمين لرزههاي اين ناحيه آن است كه در دو گروه زمين لرزه قابل شناسايي است . يكسري زمينلرزهها ساز و كار فشاري دارند و روي گسلهاي معكوس ديده مي شوند. سري دوم كانونهاي زمينلرزهاي زمينلرزههاي برشي فشارياند كه بر روي گسلهاي شرقي غربي – برشي فشاري چپگرد - و بر روي گسلهاي شمالي جنوبي – فشاري برشي راستگرد – عمل ميكنند . معمولاً اين زمينلرزهها داراي بزرگي زياد و دوره بازگشت طولاني هستند . در محدوده ايران مركزي اين نوع زمينلرزهها بيشتر ديده ميشوند . عمق كانوني در اكثر زمينلرزههاي اين ايالت كم است ( كمتر از 30 كيلومتر ) . اين زمينلرزهها توأم با دگرريختي سطحي بوده و بعضاً روي اينها گسلههاي قديمي فعاليت دوباره انجام ميدهند .
ممكن است مناطقي يافت شود كه گسله هاي جديد در اثر دگرشكلي زمينلرزهاي بوجود آيند . گسله دشت بياض و گسله طبس در زمينلرزههاي فردوس و طبس از جمله گسلههايي هستند كه در اثر دگرشكلي تكتونيكي در محلي كه گسله قديمي وجود نداشته شكل گرفتهاند . به همين دليل بزرگي اين زمينلرزهها زياد بوده و دوره بازگشت آنها نسبتاً طولاني است . زمينلرزه 1369 رودبار نيز وضعيتي مشابه دارد .
در منطقه زاگرس در هر چند دقيقه لرزه نگارها يك زمين لرزه را ثبت و يك كانون عمقي تعيين مي كنند . چون آزاد شدن انرژي تدريجي است اكثر كانونهاي زمينلرزهاي بر روي گسلهايي قرار مي گيرند كه مرز بين كوه و دشت است . كمتر زمينلرزهاي را مي توان يافت كه در وسط دشت رخ داد باشد . در حاليكه در كپه داغ و در زاگرس اين مسئله صدق نميكند . به همين دليل معمولاً گسلههاي زمينلرزهاي فعال ايالت لرزه زمين ساختي ايران مركزي رسوبات كواترنر را قطع كردهاند و در عكسهاي هوايي بسادگي قابل پيگيري است .
ايالت لرزه زمين ساختي مكران
مرز شمالي اين ايالت گسله بشاگرد است كه اين ايالت را از ايران مركزي جدا ميكند . مرز غربي نيز گسله زندان ميباشد كه ايالت مكران را از زاگرس جدا ميكند . از ويژگي زمينلرزههاي اين ايالت ساختاري آن است كه زمينلرزهها بر روي گسلهاي شرقي غربي با ساز و كار معكوس كه در پوسته قارهاي اتفاق افتاده ، واقع شدهاند . ساز و كار اين گسله ها فشاري است كه معمولاً كم عمق نيز هستند . در برخي مناطق مكران زمينلرزههاي كمي با عمق متوسط تا عميق رخ داده است كه داراي ساز و كار كششي است . دليل اين زمينلرزههاي كششي عميق را شكستگيهايي ميدانند كه در نوك ورقه پوسته اقيانوسي فرو رونده اتفاق ميافتد . با توجه به اينكه فرو رانش مكران يك فرو رانش كم شيب است و چفت شدگي منطقه نسبتاً طولاني است لذا تعداد زياد زمينلرزههاي فشاري و كم عمق اينگونه توجيه مي شوند . بزرگي زمينلرزههاي شرقي غربي فشاري بالا است و دوره بازگشت طولاني به وضعيت ژئومورفولوژي اين ناحيه بستگي دارد . زمينلرزههاي كششي داراي عمق زياد و از نظر آماري تعدادشان كمتر است . اكثر اين زمينلرزهها كه در منطقه مكران ثبت شدهاند داراي ساز و كار فشاري است و در منطقه ساحل يا گودال اقيانوسي واقع شده است. اما زمينلرزههاي كششي در منطقه گودال قرار نگرفته و با مرز ورقه قارهاي فاصله دارد . زمينلرزههاي كششي منشاء عميق منطقه مكران بيشتر در بلوچستان پاكستان ثبت شده است . در بعضي موارد زمينلرزههاي رخ داده در منطقه گودال منجر به دريالرزه يا سونامي ميگردد كه خسارتهايي به تاْسيسات ساحلي وارد ميكند .