Geology Science

خور مرکز بخش وسيع خوروبيابانک مي باشد و در گويش آن واژه هاي اوستائي و کهن به فراواني يافت مي شود . خور « آفتاب » است و فرشته نگهبان آفتاب و نماينده کارهايي که در روز خور ( روز يازدهم از هر ماه شمسي ) انجام مي شود . تاريخ خور حداقل تا زمان صفويه روشن است . بر روي يکي از دو طوقه علم وقف بر حسينيه خور تاريخ 974 هجري حک شده است که مربوط به زمان شاه طهماسب است . قباله هايي از خريد و فروش آب و املاک و اسنادي نيز مربوط به ازدواج از دوره شاه سلطان حسين در دست مي باشد . تصور بر اين است که عامل ارتباط در پيدايش خور نقش مهمي داشته است و چشمه درياشو در قله تين ( چشمه اي در نخلستان خور ) محل مناسبي براي اُتراق کاروانها بوده است و همين چشمه مردمي رابه سکونت در اين محل کشانده است . در دوره قاجاريه خوروبيابانک را قراي سبعه مي گفتند و بنا به نوشته اعتمادالسلطنه در مرآت البلدان اين قراء عبارت بودند از : جندق _فرخي _خور_بياضه _ارديب_مهرجان_ گرمه .

زين العابدين شيرواني صاحب بستان السياحه مردم اين منطقه را قومي عرب و شيعي مذهب مي داند که از قديم در آنجا سکني گزيده اند .از نوشته هاي موخين و جغرافيدان چنين بر مي آيد که منطقه خور و بيابانک به تناوب جزيي از استان يزد ، خراسان ، قومس به شمار مي رفته است . در قرن چهارم و پنجم هجري از توابع خراسان و يزد و در دوران صفويه و قاجاريه از توابع يزد و سمنان بود .اسناد راهگشا در اين مورد ، سفرنامه ناصر خسرو ، نزهه القلوب حمدالله مستوفي قزويني ، احسن اتقاسيم مقدسي ، المسالک و الممالک استخري ، معجم البلدان ياقوت حموي ، صوره الارض ابن حوقل و ... مي باشد . در منطقه خور و بيابانک 126 آبادي بزرگ و کوچک وجود دارد که در اينجا با تقسيم منطقه به هشت روستاي مادر و دهکده هاي اقماري آنها به بررسي شناسنامه هر يک مي پردازم . روستاهاي بخش خور از نوع متراکم اند و خانه ها در مظهر قنات چشمه و يا در راستاي جوي آب پيش رفته اند. چنانکه در شهر خور بافت قديمي بر روي کانال قنات " دهزير " بنا گشته است . مواد و مصالح خانه هاي روستايي از گِل و خشت و سقف خانه ها گنبدي و يا تخت با اندود کاهگل است . در دوران معاصر خانه ها به سبک و سياق شهر هاي بزرگ ساخته مي شود .

خور در 55 درجه و 20 دقيقه طول جغرافيايي و 32 درجه و 47 دقيقه عرض جغرافيايي قرار دارد . فاصله آن از مرکز استان ( اصفهان ) 420 کيلومتر است . آب خور از قنات هاي " کلاغو " و " دهزير " و " چشمه درياشو " تامين مي شود .

مزارع پيرامون خور عبارتند از :

1) مهين دشت : در 5/2 کيلومتر شرق خور قرار دارد ابتدا نامش " اُمآلقُري بود و اولين کلنگ احداث آن در 1316 ه.ق زده شد . و محصولات ان روناس ، جو ، گندم ، انار ، پنبه ، سبزيجات است .منبع آب مزرعه قنات مي باشد .

2) نهرود : در سه کيلومتري شرق خور که با يک قنات مشروب مي شود .

3) عرب آباد : در 4 کيلومتري شرق خور و در حدود 100 سال پيش احداث شد.

4) عباس آباد : در دو فرسنگي شمال خور قرار دارد و اين مزرعه توسط علي اصغر بيک ياور جندقي احداث شد .

5) عروسان ( آرسون ) : در هفت فرسنگي شمال خور واقع است . آب آن از قنات تامين مي شود . " سون هدين " که از اين مزرعه ديدار کرده ، چنين مي گويد : « در آرسون جلو قنات استخري قرار دارد که شترها از آن آب مي نوشند . در کناره دِه روي تپه اي برجي قرار دارد که 150 سال عمر دارد و يادگار زماني است که هنوز بلوچ هاي سيستاني آرامش منطقه را برهم ميزدند . اين دِه هشت خانه دارد و جمعيت آن 29 نفر است . ارتفاع آن از سطح دريا 1047 متر است . خيلي زود با ساکنين پرمحبت دِه آشنا شدم . انها در رفع نياز هاي من کوشيدند . محصول آرسون گندم و خربزه، هندوانه ، انگور ، توت ، انجير ، بادام ، زردآلو ، سيب ، و گلابي مي باشد . و نيز تنباکو . ... »

6) حسن آباد : دريک فرسنگي ريگزار هاي غرب خور واقع است . و آنرا محمد حسن کيوان ( عمادالشعرا ) در سال 1280 ه.ق احداث کرد .

از ديگر مزارع خور عبارت است از : کلاته کمال در شمال شرقي خور _ تلخ و باقري در 7 کيلومتري شمال شرق خور _ محمد آباد کورگز در 60 کيلومتر شمال خور _ سلام آباد در 7 کيلومتري جنوب خور _ فردوس و کاظم آباد و حسن آباد در غرب خور _ چاله گود جگارگ در جنوب غربي خور . هيزر ( مزرعه اي در سه کيلومتري خور _ اِرم دشت .

در خور از دوران گذشته آثار زيادي بر جاي نمانده است . در نيم فرسنگي خور ( تقريبا 4 کيلومتر ) کوهي معروف به نام " پشت قدم پا " قرار دارد که بر فراز آن ويرانه اي ديده مي شود و در نزديکي آن محلي به نام " شکم اسب " وجود دارد که عامه اعتقاد دارند که اسب حضرت علي ( ع ) در آنجا خوابيده و اين فرورفتگي را ايجاد کرده است .

کمي دورتر از پشته قدم پا در کوه هاي هُونو ( hunu ) يک رگه سفيد از قله کوه تا پايين امتداد دارد که گويند يکي از مقدسين مشغول ساييدن کشک بوده که کاسه کشک او فروريخته است . دکتر بهرام فره وشي که ايم محل را ديده است آنرا يک استودان زردشتي مي داند .

قلعه گبرها : متعلق به نيمه دوم قرن نهم هجري است در شرق خور که کشاورزان در حدود هشتاد سال پيش آن را تسطيح و در آن کشاورزي کرده اند .

گنبد سيد داوود : شاه عباس در مسافرتي که به خور داشته يکي از همراهان خود به نام سيد داوود که نسبش به حضرت امام موسي کاظم مي رسد را براي هدايت مردم در آنجا گماشته است . فرم قديمي گنبد و غرفه هاي اطراف آن نشانگر معماري دوره صفويه است . گنبد بقعه هم مانند گنبد مسجد شيخ لطف الله بدون استفاده از خشت و اجر بنا شده است .

حوض شاه : آب انباري که بناي آنرا به شاه عباس نسبت مي دهند . مصالح بکار رفته در آن قلوه سنگ و ساروج است .

قلعه حاج عبدالغفور :در حال حاضر در خور قلعه اي نيست و تنها يک برج نيم استوانه اي آن به جاي مانده است . حاج عبدالغفور در اواخز دوره زنديه حاکم خور بوده است و براي تامين آب قلعه قنات غفور آباد را احداث کرد . اهل خور اين قنات را شورو ( shuru ) مي گويند . اين قنات در سال 1358 در اثر سيل ويران گشت .

مسجد عرب ها : تاريخ بنا معلوم نيست .

مسجد جامع : بناي آن در قرن سيزدهم هجري بوده است در ارديبهشت 1358 در اثر سيل ويران شد . انون به طرز ديگري ساخته شده است .

فرخي در 54 درجه و 55 دقيقه طول جغرافيايي و 33 درجه و 51 دقيقه عرض جغرافيايي واقع است . بيش از هزار سال قدمت دارد . در سندي در امام زاده بياضه از فرخي با نام مزرعه فرخ يادشده است . آب روستا از قنوات متعددي تامين مي شود . از مزارع اطراف آن : سلمگان _ حاجي آباد _ عزيز آباد _ مهدي آباد_ فرح آباد _ سيد آباد و عماديه مي باشد . مسجد فرخي در سال 1256 هجري به دستور حاج سيد ميرزا جندقي ساخته شده است .

در 30 کيلومتري جنوب خور ، در 55 درجه طول جغرافيايي و 33 درجه و 32 دقيقه عرض جغرافيايي واقع است . قلعه اي مخروبه دارد و بيش از هزار سال از عمر روستا مي گذرد . ناصر خسرو در سال 444 هجري در سفر از راههاي کوير آنرا توصيف کرده است .اقتصاد آن بر پايه دامداري و کشاورزي و پرورش مُگ ( نخل) است .مزارع وابسته به آن : خنج و دادکين ، عروسان گلستان و نيشابور مي باشد . آثار تاريخي گرمه : بقعه سليمان بن داود بن موسي الکاظم (ع) و بقعه جنيد بن موسي الکاظم (ع) است . امام زاده عبدالله بن سليمان بن موسي بن جعفر ( ع) _ استودان گبرها ( در کوه هاي غرب گرمه ) _ امام زاده ابراهيم بن موسي بن جعفر ( ع) _

از روستاهاي قديمي که در خور با همان نام باستاني مهرگان و " مهرگون " ناميده مي شود . اين روستا در 55 درجه و 7 دقيقه طول جغرافيايي و 33 درجه و 29 دقيقه عرض جغرافيايي ، در فاصله 36 کيلومتري جنوب شرقي خور واقع است . آب روستا از دو رشته قنات تامين مي شود . مهرجان داراي يک مسجد قديمي و بقعه زبدهالعارفين حاجي محمد شاه و برادرش جلال الدين زيارتگاه اهالي است .

گنبد شمس الدين : يکي از زيارتگاه هاي اهالي مهرجان . اين بنا متعلق به قرن هشتم هجري و مقبره عارف و صوفي بيابانکي شمس الدين حاجي محمد شاه است . بر مزارش ضريح چوبي ديده مي شود .

مزار خواجه جمال الدين : جاي مقبره خواجه به درستي معلوم نيست . اما سنگ قبري مرمرين در کنار يکي از ستون هاي مسجد جامع مهرجان ديده مي شود که متعلق به قرن نهم هجري است .

بياضه در متون جغرافيايي پياده ، بيادق ، بيدق و ... گزارش کرده اند . در 52 يلومتري جنوب شرق خور ، در 55 درجه و 3 دقيقه طول جغرافيايي و 33 درجه و 20 دقيقه عرض جغرافيايي واقع است . بياضه قلعه اي قديمي دارد که در قرن پنجم هجري پايگاه پيروان اسماعيليه بوده و ناصر خسرو در سفرنامه خود به اين موضوع اشاره کرده است . قلعه نگهبان و کليد دار دارد .بيرون از قلعه بقعه اي است که " حضرت ابومحمد " از اعقاب حضرت امام موسي کاظم ( ع) در ان مدفون است . اين محل زيارتگاه اهالي مي باشد .دهکده هاي وابسته به بياضه : مزرعه فرماني _ نوبهار _ محمدآباد ( کرباسي_ مشتاق_ کافي آباد _ سلطان آباد _ حاجي آباد _ مير علي اصغر _ شکوهيه که همه خالي از سکنه اند .

قلعه بياضه : اين قلعه بيش از 1000 سال قدمت دارد و در سال 444 هجري ناصر خسرو از آن با نام پياده ياد مي کند . سبک بنا همانند قلعه هاي دوران ساساني است .

امام زاده بياضه : بعد از شهادت امام رضا ( ع) هزاران نفر از علويان به خونخواهي از مدينه به سوي مرو حرکت کردند . اين عده پس از ورود به ايران تحت تعقيب گروهي از سربازام مامون قرار گرفتند و پراکنده شدند . عده اي از آنها وارد روستاي گرمه شدند . مردم اين روستا به کيش زردشتي بودند و در مقابل آنها ايستادگي کردند .بعد از پيروزي علويان مردم آن مسلمان شدند . در اين جنگ عده اي از علويان پراکنده شدند که يکي از آنها با نام " ابومحمد " وارد بياضه شد و توسط پيرزني به شهادت رسيد . بر مزار وي بقعه اي ساخته شد ه است .

مي گويند هنگامي که شاه عباس از راه کوير به آستان حضرت رضا (ع) مي رفت در محل چاه ملک چاهي حفر کرد و اين نقطه چاه ملک ناميده شد . اما در سال 1275 ه.ق توسط مرحوم علي اصغر بيک ياور جندقي به حفر قنات چاه ملک اقدام نموده بوده اند . از مزارع آن قادرآباد_ آبادان _ نودشت _ هاشم آباد _ اکبرآباد را مي توان نام برد .

جندق در شمال غرب خور ، در 54 درجه و 26 دقيقه طول جغرافيايي و 34 درجه و 1 دقيقه عرض جغرافيايي قرار دارد . نام آن در زمان ساسانيان " گِندَه " ( gendah ) بوده است . قلعه جندق به زندان انوشيروان معروف است . آب جندق از سه قنات تامين مي شود . و سدي به نام " وازه " در جنوب جندق در مواقع بارندگي سبب تقويت آب قنات مي شود . پيرامون جندق بيش از سي مزرعه وجود دارد که اکثرا خال از سکنه هستند .

آثار تاريخي : دژ اردبيل ( " ارد " و " بيل " نام دو ديو است که به فرمان حضرت سليمان درياچه اي در کران کوير بوجود آوردند . اين محل در " مرآت البلدان " به "زندان انوشيروان " شهرت دارد. ) _ گنبد هشتار ( بنايي در جنوب جندق ) _ مسجد جامع جندق( تاريخ بنا به درستي معلوم نيست ولي پيش از سال 960 هجري محل تجمع مومنين بوده است .يعني قدمت آن تاکنون به 600 سال تقريبا مي رسد . ) _ صفه نيزگاه ( در جنوب جندق ) _ خانقاه جندق