گويش محلي خور و مقیاس های اندازه گیری و ضرب المثل ها

گويش محلي خور و مقیاس های اندازه گیری و ضرب المثل ها :

روستاهاي خور ، فرخي ، گرمه و ايراج گويش محلي دارند و در ديگر روستاهاي منطقه نيز مي توان واژه ها و اصطلاحاتي يافت . اگر چه گويش روستا هاي ياد شده ، همانند مي ناميد .

درسال 1339 شمسي « مورگن استرينه» زبان شناس نروژي و پرفسور « ژرژدار » استاد زبان شناسي سويسي به همراهي يک هيات ايراني که دکتر بهرام فره وشي استاد ادبيات باستاني دانشگاه تهران نيز همراه ايشان به خور سفر کردند . نتيجه تحقيقات اين گروه منتشر نشده است ولي دکتر بهرام فره وشي کتابي با عنوان « واژه نامه خوري » ( ه.ش 1355 )منتشر کرده اند . اين کتاب از انتشارات مرکز مردم شناسي است و هر چند نواقصي دارد ولي پژوهشي بسيار ارزنده مي باشد .

به نظر دکتر فره وشي ، گويش خوري با ويژگي هاي خود با گويش ناييني و شهرک هاي پيرامون کاشان و اصفهان بستگي دارد و خود جزء گويش هاي مرکزي ايران است ...و برخي از واژگان آن به صورت دوران هخامنشي باقي مانده است . بررسي اين گويش ها چه بسيار نکات تاريک زبان شناسي ايراني را روشن مي سازد و مشکلات زبان شناسي تطبيقي ايراني و ريشه شناسي زبان فارسي را آسان مي سازد .

پاره ای از واژگان گويش خوري :

اين واژه ها تنها بخشي از واژگان خوري است . که از کتاب واژه نامه خوري ، ( تاليف دکتر بهرام فره وشي ) و صرفا براي آگاهي مختصر از گويش مردمان خور در اينجا درج کرده ام .

گالچون : گهواره تِراسک : ترازو زَمبَر : وسيله اي براي حمل گِل چل مرد : انسان کوتوله گوال : وسيله اي براي حمل کود توسط الاغ لُنده : نوعي حلواي خوري سيرَه : آرد جو برشته شده پِشک : هسته ميوه ناچنگ : آبشار کوچک در مسير جوي فله : اولين شير ( آغوز ) تکه : قوچ ، بز نر کُماچ : نان پر حجم خوري تُلُم : مشکي از پوست گاو مَسکِه : کره کَهَرِه : بزغاله کلار : بزغاله يکساله خُچو : برغاله اي که داراي خطوطي در صورت است . گوش بِل : بز گوش دراز چَپش : بز نر حاشي لوکي ( بنبلون ) :شتر نر يکساله حاشي مجي : شتر ماده يکساله حق لوکي : شتر نر دوساله حق مُجي : شتر ماده دو ساله جعد لوکي يا مجي : شتر سه ساله کَل لوکي يا مجي : شتر چهارساله دودندان : شتر پنج ساله چهاردندان : شتر شش ساله آيرون : شب نشيني گُنگ : اذان مشمشه : آنفلوانزا نِشک : منقار گوسپا : کنه رُگن : زمخت گِت : توپ دادي : برادر فُار : خواهر خَوَر : خبر گَهيگوني : عروسي بُستون : باغ پين : کشک تورُه : شغال آسک : آهو پَسُ : بز سِريت : بادام تلخ رُژگُ : زيره هِنگُ : اَنغوزه اَرگيژن : ريشه کن کردن آوسَنگ : افسانه گوژ : گوش اَوفنج : آبيار کانگ : خنده ديزي : گنجشک نُري : نوروز باهوگ : بازوان ( عضلات ) گا : باد کازَه : زمين سفت که از زمين ها پيرامون خود صافتر و کمتر سنگلاخ باشد . شيلَه : با دور شدن از کازه به سمت کوه ، به زمين هاي سنگلاختر و شيار دار تر در اثر سيلاب ها شيله ( لندزار ) گويند . چُغاز : تل هاي شني بزرگ کنار درختان لاگَرد : خاک نرم در محل اتصال دشت به کوير کُلوت : شامل تپه هاي جدا و يا رشته هاي موازي بسيار که با دالان هاي از هم جدا هستند . نِبکا : تل و تپه هاي ريگي آير : آتش مَدکي : گياه شيرين بيان

اَلوس : بلند شدن زي : زود دُد : دختر پُمبِه : پَمبه گَهينِه : بهانه هُو : خواب اَنگ : رها کردن هَمينو : حالا مُو : من تِيايم : مي آيم فُم : خودم فِت فتو : سوتي ساخته شده از ساقه جو اُرمون : ناچار سنگاب : حفرات موجود در سنگ هاي آهکي تُرم تين : عنکبوت تُرم : تارو پود لَرد : ميدان ، فضاي وسيع ميان خانه ها لَرد ترمتين : ميدان عمومي قديمي خور رَف : طاقچه بلند حصن : حياط کوز : محل نگهداري ماکيان پاياب : مکاني در زير زمين براي استفاده از آب قنات در مسير آن در داخل شهر آريجه ( آب ريزه ) : فضاي بين دو سقف هلالي بر فراز بام راخچونه : پله چَپيلِه : سقف خشتي چينه : ديوار گلي مير : خار ساقه برگ هاي نخل کلوخ : خرماي نارس سبز رنگ کلوخ پخته : کلوخ نارسي که در جاي گرم به رنگ قهوه اي مي گرايد .و مزه گَس دارد کلوخ چرکين : کلوخ نارسي که به تدريج به رنگ ديگر در مي آيد . نيم با : خرماي نيم رس چِرگازي : زمبيل کوچک زمبُل : سبد ، زمبيل آشار : زمبيلي که از چرگازي کوچکتر است نيژي : سبدي کوچک که با پارچه رنگي تزيين مي شود . دولِندِه : سبدي به شکل مخروط ناقص که به سمت بالا باريک مي شود . دُول : زنبيل کوچک براي حمل گِل تَگِشک : حصيري گرد براي درپوش ظروف في : واحد زمين در خور که اغلب ( 2 *30 متر ) نوگير : زمين آماده کشت چگارک : مجموع چند مزرعه هوژ : خوشه پيژ : الياف نخل دويل : تنه و ساقه نخل هوژي : خرماي نارسي که بعد از بريده شدن از درخت در سايه برسد .

 

مقياس هاي شمارش و اندازه گیری :

مقياس وزن :

در منطقه بيابانک تفاوت هايي در اوزان ديده مي شود . يک " من " در خور 1280 مثقال برابر با شش کيلو مي باشد . در جندق به جز " مَن " شش کيلويي ، مَن 5/4 کيلويي هم رايج است . يک سير در جندق 24 مثقال ، 24 نخودي و مسساوي با 5/112 گرم است و مثقال شرعي 18 دانه نخود خام است .

مقياس طول :

براي سنجش فاصله و طول از " متر" و " گز " و " فرسنگ ( فرسخ ) " استفده مي شود .يک گَز معدل با 24 انگشت است . در خور از واحد " بغل " براي اندازه گيري ليف ( ريسمان ) استفاده مي شود . يک بغل فاصله بين دو دست است که به طرفين باز شود . فرسنگ نيز معادل شش کيلومتر است .

مقياس شمارش :

يک تا : يک عدد مانند يک تا جارو

لِنگَه : يک رشته طناب از الياف خرما

خروار : معدل يک جفت ريسمان از الياف نخل .

رَج : برابر يک راه قالي که بافنده مي بافد .

يک طُغوم : يک اصله نخل و پاجوش هاي آن .

کوده : يک ظغوم که در گرمه بکار مي رود .

يک گندو : معادل يک دو سير پنبه محلوج .

يک تَبَه : چند قطعه پيژ يا الياف نخل را که دسته دسته کنند .

يک دَره : يک برگ نخل که در بافتن هر راه يک نوار حصيري بکار مي رود .

يک پُزُرمَه : اندکي از هر چيز .

يک بُنه : يک اصله درخت مانند بنه سنجد .

واحد سطح :

في : يک قطعه زمين زراعتي 30 * 20 .

تخته : شامل ده في .

گوله : زميني که در 24 دقيقه آبياري شود . اما امروزه به زمين هاي زراعتي کوچکتر از في اطلاق مي شود .

آبگير : قطعه زميني با چند نخل .

بِلجان : معادل 3/2 166 متر مربع که در جندق بکار مي رود .

يک در بند : براي خانه و باغ و زمين هاي مجدر بکار مي رود .

يک خَويد : معدل يک في که به زير کشت باشد . " قفيز " هم مي گويند .

مقياس زمان :

فُرشِد : لحظه غروب آفتاب .

نيش فر : لحظه بر آمدن آفتاب .

پسين : عصر .

اِسپيه : سپيده صبح :

کروس فين : خروس خوان _ سحرگاه

کله سحل : سحرگاه .

زدن سهيل : زمان بر آمدن ستاره سهيل .

زدن ساره گز : بر آمدن ستاره گز .

چله بزرگ : از اول دي تا دهم بهمن .

چله کوچک : از دهم بهمن تا اول اسفند .

ميزان : اول مهر _ از ميزان تا قوس فصل کشت غلات است .

سرماي پيرزن : برد العجوز ، در خور سرماي فروردين ماه را " سرماي پيرزن " گويند.

ترسال : سالهاي پر باران همراه با بيابانهاي سبز .

خشکسال : سالهاي خشکي .

آبمه : آبان ماه . موسم برداشت خرما .

شلغم کار : دهم مرداد ماه که اولين بذر شلغم کاشته مي شود . تا پانزده روز

خرماپزان : از ميانه مرداد تا اواخر شهريور.

جودرو : چهل روز بعد از نوروز

سرخرمن : زمان برداشت خرمن

گُنگ نماشوم : اذان شام .

گنگ صبي : اذان صبح

شب برات : شب پانزدهم شعبان

شب بي بي هور : آخرين شب اسفند ماه . بي بي هور فرشته برکت است که در اين روز بنا بر عقيده مردم بر خانه ها فرود مي آيد .

سده : 55 روز مانده به نوروز .

پَرسه : روز نهم محرم احرام هر سال ، روز اجراي مراسم علم گرداني در خور .

چهارشنبه سوري : مراسم چهارشنبه آخر سال .

فصل گل ني : زمان موهوم

به يک حول ولا : يک چشم بر هم زدن .

چاشت : بين ساعت هفت تا نه .

پاره اي از ضرب المثل ها و کنايه هاي گويش خوري :

ضرب المثل های مردم خُور

شترمايه که به آب مي زنه حاشي هم به آب مي زنه .

صبحش به شامش نگاه نمي کنه .

راه به مزه دهنش نمي بره .

رد سراب مي ره .

اگر صد من ارزن به سرش بريزي يک دونه به زمين نمي رسه .

عقرب زير پلاسه .

شغال مرگي در آورده .

آدم يک دنده و يک پهلويي است .

خري که روي بام بردم پايين هم ميارم .

کلاه به کلاه .

سر هر کوهي بلندتره برو دود کن .

لاک پشت را حجامت مي کنه .

به دو پول کاشي نمي ارزه .

تخم دو زرده گذاشته .

آب شش طراز به سبزيکار مادرش مي ره .

سگ زرد برادر شغاله .

سير که نخوردم که از گندش بترسم .

ديوار حاشا بلنده .

زورش به خر نمي رسه به پالونش چسبيده .

آدم هر دم بيلي است .

حرفش رو حرف نمي آيد .

کاري که چشم مي کنه ابرو نمي کنه .

جو اسب را نبايد به خر داد .

چراغ دم باده . ( يعني آفتابش لب بومه )

مثل بز دست سفيده .

توي اين همه آدم کلاه من را نشون کرده .

اگر آفتاب غروب کنه من آبم را نمي بندم .

چوب تو حرف من نکن .

پشه را در هوا نعل مي زنه .

بند دول آسياب که نيست .

خواهر که جهون از برارش پيدا ( = خواهر زيبا از برادرش پيداست )

سيراتي نداره (= سير نميشه )

آبش به کرت آخره .

آدم ژگني است . (= زمخت )

مادر که نبود بايد به زن پدر ساخت .

بمير تا کرباس فرخي ارزونه ( کار امروز را به فردا ميانداز )